Over de kerk
De kerk in ‘t kort
Met de bouw van deze hallenkerk in laat-gotische stijl werd in de eerste helft van de 15e eeuw begonnen. Omstreeks 1518 was het kerkgebouw, inclusief toren en portalen, gereed. In 1602 verwoestte een grote brand de kappen en een groot deel van het interieur. Met grote schenkingen, bijdragen van de regering en burgers werd het kerkgebouw snel hersteld. De ‘nieuwe’ 32 gebrandschilderde ramen komen uit de periode 1602-1627, een bloeiperiode van gebrandschilderd glas en is uitgevoerd in renaissance stijl. Het noorderportaal en zuiderportaal met de Librije zijn gespaard gebleven en zijn nog in de gotische bouwstijl te zien. Sporen van de katholieke oorsprong van de kerk zijn nog zichtbaar Vanaf ongeveer 1580 tot 1831 werd in de kerk begraven. Na 1831 mocht op bevel van Napoleon in de Nederlanden niet meer in de kerk begraven worden. Op het monumentale kerkhof dat aan de kerk grenst zijn mensen altijd begraven.
Kijk hier naar een flimpje over de interieur van de Grote Kerk en hier naar een sfeervol filmpje van de kerk in de mist.
Voor meer informatie over de kerk zie de afzonderlijke thema’s.
De bouwgeschiedenis
In de eerste helft van de 15e eeuw werd met de bouw van de kerk begonnen. Men begon met de bouw van een kleine kruiskerk. In de huidige kerk zijn hiervan nog bouwsporen te zien. Vanaf 1357, toen Edam stadsrechten kreeg, ontstond een grote economische bloei. De kerk is aan de heilige Nicolaas, de beschermheilige van de zeevaarders, opgedragen. Dit geeft het verband aan met de scheepsbouw (handel + nijverheid), waaraan Edam zijn rijke ontwikkeling in die tijd heeft te danken. De verschillende havens met de rijke koopmanshuizen in Edam zijn een duidelijk bewijs van de welvaart die dat met zich meebracht. Door de sterke ontwikkeling van de stad werd het bouwplan van de Grote Kerk snel gewijzigd van een kleine kruiskerk naar een grote hallenkerk in laat-gotische stijl. Over de bouwgeschiedenis is weinig documentatie bekend. Omstreeks 1518 was het kerkgebouw, plus toren en de portalen (waarvan de Librije een rijk gedetailleerd onderdeel is) gereed. Het gebouw behoort tot de top 100 van de rijksmonumenten van Nederland.
Het interieur
De kerkruimte is verdeeld in drie delen; het middenschip en koor met koorsluiting, geflankeerd door twee gelijke beuken. Deze drie delen zijn voorzien van eikenhouten kapconstructies met houten gewelven. In de kerk werd ook begraven. Dit is te zien aan de zerken en drielingen (vloertegels) in het gebouw. De grote bewerkte zerken waren voor de rijken en de drielingen. Er was voor ruim 1500 graven plaats in de kerk. De rouwborden zijn een getuigenis van het begraven in de kerk geeft. De eiken interieurobjecten zijn uitgevoerd in de renaissance stijl. Het koperwerk – kronen, lessenaars, kandelaars doopboog – geven het interieur een speciale allure.
Een van de grootste schatten van Edam is de verzameling gebrandschilderde ramen van de Grote Kerk. De vroegere glazen zijn verloren gegaan bij de brand door blikseminslag in 1602. De huidige 32 glazen dateren uit de periode 1607-1627 die geldt als de bloeiperiode van het gebrandschilderde glas. In de glazen wordt een taal gesproken die de meeste van ons niet meer machtig zijn, maar die door de 17e eeuwes heel goed begrepen werd.
Wat is de symboliek die in deze ramen verborgen ligt? Het verhaal van het ontstaan van de Republiek en uiteindelijk het ontstaan van ons Nederland en de strijd die daarbij plaats vond in de 80-jarige oorlog wordt verteld in de door meester-schilders prachtig gekleurde vensters. De eenheid en vastberadenheid die de Hollandse steden uitstraalden zien we in het transept (kruisgedeelte) van de kerk.
Hoe kwamen de ramen in dit godsgebouw en waarom is het monument van het graf van Willem van Oranje ook hier te vinden? Het ontstaan van 1-april grap blijkt hier helemaal niet grappig te zijn geweest. Een zo’n raam heeft destijds omgerekend meerdere tonnen gekost.
Wie schonken en wie betaalden dit allemaal? Hoe werd zo’n raam geplaatst en wat is de techniek die achter het brandschilderen schuilging/gaat? Dit alles wordt je beknopt verteld door de gidsen van de Grote Kerk tijdens de openingstijden van de kerk.
Wil je een uitgebreide rondleiding alleen over de ramen, dan doen wij een beroep op een van onze gidsen om je tegen een vergoeding van 5 euro p.p.in ongeveer drie kwartier de geheimen van de ramen door hem te laten belichten. Vaste rondleidingen zijn er elke tweede woensdagmiddag van de maand om 15.00 uur.
Foto uit de beeldbank, Cultureel Erfgoed
En meer foto’s vind je hier.
Er zijn nog maar drie librijen in Nederland: naast Zutphen en Enkhuizen ook een librije in de Grote Kerk van Edam.
Het hoofdtoegangsportaal, gelegen aan de Grote Kerkstraat, is voorzien van een gewelf, waarbij aan een zijde de geboorte wordt uitgebeeld in een kraagsteen en aan de andere zijde de dood is weergegeven door middel van een doodskop. Een kleine deur geeft toegang tot een smalle stenen wenteltrap naar de bovengelegen verdieping. Daar vinden we een hal, een ruimte met lessenaars en een vergaderkamer. De interieurs zijn niet bij de brand verloren gegaan en stammen voor een heel groot deel nog 1545.
De eerste ruimte met de lessenaars is de z.g. librije oftewel de pastoorsbibliotheek. Hier werden de boeken verzameld en ook lesgegeven. De gidsen kunnen u vertellen over de eigenaren en de geschiedenis van de boeken van voor en van na de reformatie. Ook ligt hier de oorsprong van het onderwijs in Edam. Al in 1406 is er een onderwijzer in Edam benoemd naast de monniken die ook hier lesgaven in het voortgezet onderwijs om opgeleid te worden om o.a. naar de universiteit te kunnen gaan.
In de tweede ruimte – de vergaderkamer- vonden bijzondere gebeurtenissen plaats. De eerste synodevergadering van Edam was hier. Ook vergaderden hier de besturen van de kerk en Latijnse school. Nu vertelt de ruimte o.a. de verspreiding van de gedrukte boeken en het onderwijs.
Wanneer je meer wil weten over de bijzondere geschiedenis van de boeken, deze ruimtes en het onderwijs door de eeuwen heen in Edam, naast de personen die van bijzondere betekenis zijn geweest voor de librije en de Latijnse school? Meld je je dan aan voor een aparte rondleiding door een van onze specialistische gidsen. De vaste rondleidingen zijn elke 3e woensdagmiddag van de maand om 15.00 uur.
Voor de brand in 1601 waren er in de kerk drie orgels, waarvan een met zilveren pijpen. Het huidige instrument dateert uit 1662 en is gebouwd door Barent Smit, organist en orgelmaker te Hoorn. Het is een van de weinige instrumenten die door hem gemaakt zijn.
Het is een bijzonder waardevol instrument dat uit een hoofdwerk en rugwerk, 2 klavieren en pedaal bestaat. Later is het uitgebreid door orgelmaker Matthijs Verhofstad. Het orgel heeft 20 registers.
Voor de brand in 1602 was de toren nog een stuk hoger. Dit object heeft ook nog in 1701 een brand – door blikseminslag – ondergaan. Desondanks staat in de torenruimte nog een monumentale klokkenstoel, met een hoogte van 16 m. In de eiken stoel hangen twee grote luidklokken, die zowel met motoren als met de hand geluid kunnen worden. De grootste klok weegt 2900 kg en is naar model en toonhoogte van de vroegere klok opnieuw gegoten in 2005. De kleine luidklok weegt 1650 kg en is in 1602 door Schimmel in Deventer gegoten.
De ligging van de kerk
Aan de noordwestelijke stadsrand van Edam domineert de Grote Of St. Nicolaaskerk het silhouet van de overgang naar het open landschap. Men heeft een legende bedacht om de excentrische ligging van de kerk te verklaren. De keuze van de plaats zou door het lot bepaald worden. Men liet in het midden van de stad een stier los en bouwde de kerk op de plaats waar het dier ging liggen. Ondanks die excentrische ligging is de Grote Kerk nauw verbonden met het stadscentrum. De Librije (bibliotheek) van de kerk, met daaronder de hoofdingang, ligt namelijk heel markant in de visuele as van de Grote Kerkstraat. Deze straat verbindt de kerk met het Damplein, dat midden in Edam ligt.
Lees hier meer over de omgeving Edam-Volendam.